Krycie

opracowała Jana Wiśniewska

www.malamuty.om.pl

RUJA I OWULACJA

Proces oogenezy, czyli tworzenia komorek jajowych, zaczyna sie juz w zyciu plodowym - nasza suczka zanim sie urodzi, nosi juz w sobie kilkaset tysiecy “zawiazkow” przyszlych komorek jajowych, polowa z nich ulega jednak zanikowi przed osiagnieciem dojrzalosci plciowej. Po osiagnieciu dojrzalosci plciowej przez suke nastepuje dalszy ich rozwoj i od tej pory przy kazdej cieczce uwalniane sa dojrzale komorki jajowe. W wieku 5 lat zostaje juz tylko okolo 4500 pecherzykow pierwotnych, u suki 10-letniej tylko okolo 500.

W miarę zaawansowania rozwoju pecherzyka jajnikowego we krwi narasta poziom estrogenow, co powoduje stopniowe przygotowanie organizmu suki do krycia i ciazy. Estrogeny krazace we krwi powoduja m.in. wzrost ukrwienia narzadow rodnych, zmiany w obrebie pochwy, jajnikow, macicy, rozrost przewodow mlecznych w gruczole mlekowym oraz pobudzenie metabolizmu bialek. tluszczow, wapnia i fosforu, a takze zmiany w sposobie zachowania suki - poszukiwanie samca i przyzwolenie na krycie. Stan gotowosci rozrodczej suki przejawia sie silnie w sposobie jej zachowania - wystepuje silne pobudzenie nerwowe, niepokoj, poszukiwanie samca, a wiec wzmozona ruchliwosc i zwiekszona wraziwosc na feromony samca.  Stan najwyzszej aktywnosci plciowej, w czasie ktorego suka pozwala na krycie, nazywamy ruja (estrus).

W czasie trwania rui nastepuje owulacja, czyli uwolnienie gotowych do zaplodnienia komorek jajowych. Typowa malamucia cieczka trwa okolo 3 tygodni, w tym ruja przypada na srodkowy tydzien. Owulacja wystepuje z reguly w drugim-trzecim dniu rui. Trzeba jednak caly czas pamietac, ze sa to pewne wartosci srednie - zdarzaja sie suki dajace sie kryc w pierwszym czy trzecim-czwartym tygodniu cieczki, wiec jesli chcemy zapobiec niechcianej ciazy, nasza suka musi byc pod czujna opieka i poza domem wylacznie na smyczy przez caly okres cieczki. Suka w okresie rui dziala instynktownie i nalezy sie spodziewac, ze hormony dzialajace na jej mozg wezma gore nad szkoleniem i posluszenstwem wobec wlasciciela. Instynkt rozrodczy jest na tyle silny, ze nawet dobrze wyszkolone i na codzien posluszne psy i suki wymykaja sie spod kontroli wlasciciela i uciekaja. Dlatego nawet najgrzeczniejsza dotad suka z cieczka musi byc wyprowadzana wylacznie na smyczy. I dlatego niestety zdarza sie, ze psy czujac zapach cieczki “gluchna i slepna”, pedza do suki na oslep nie zwazajac na wolanie wlasciciela czy nadjezdzajacy wlasnie samochod... Jest to zreszta jeden z argumentow przemawiajacych za kastracja psow nie przeznaczonych do rozrodu, bo o ile suke mozna kontrolowac dla jej wlasnego bezpieczenstwa przez caly okres cieczki, o tyle wlasciciel psa mieszkajacego w miescie praktycznie bez przerwy narazony jest na niebezpieczenstwo, ze jego pies poczuje zapach rui jakiejs suczki i pogna na oslep tam gdzie mu kaze instynkt, narazajac sie przy tej okazji na wiele niebezpieczenstw (potracenie przez samochod, zaginiecie i tak dalej).

Wrócmy jednak do owulacji. Czestotliwosc jej wystepowania zalezy zarowno od uwarunkowan srodowiskowych (np. moze sie nie pojawiac u suki niedozywionej czy zestresowanej, moze tez pojawiac sie tzw. cieczka prowokowana, ktora nastepuje w wyniku cieczki innej suki ze stada - wzajemna indukcja i synchronizacja cieczek zdarza sie czesto w wiekszych malamucich stadach), jak i genetycznych - niektore suki maja cieczki co pol roku, inne np. co 9 miesiecy, albo moga miec coraz krotsze odstepy miedzy cieczkami. Cieczki w nieregularnych, dluzszych niz rok lub krotszych niz 4 miesiace odstepach, odbiegaja od norm fizjologicznych i wymagaja leczenia. Kupujac suke warto wypytac o o termin pierwszej cieczki i odstepy pomiedzy kolejnymi u jej matki i suk z jej rodziny. U zwierzat wolno zyjacych sezonowa aktywnosc rozrodcza zapewnia urodzenie sie potomstwa w najkorzstniejszej porze roku, jednak u wiekszosci ras psow, w tym takze malamutow, ten zwiazek z klimatem zanikl w wyniku opieki czlowieka, ktory moze zapewnic optymalne warunki rozrodu niezaleznie od pory roku. Dlatego tez suki maja cieczki (a takze wylinki) niezaleznie od pory roku.

TERMIN KRYCIA

Po owulacji komorka jajowa dostaje sie do jajowodu. Zdolnosc do zaplodnienia komorki jajowej jest bardzo krotka - starzeje sie ona bardzo szybko, tak ze juz po kilku-kilkunastu godzinach jest niezdolna do zaplodnienia, dlatego tak wazne jest dobranie odpowiedniego terminu krycia.

Z nasienia do jajowodu dochodza jedynie plemniki, plazma nasienia jest zatrzymywana w macicy. Pleminiki przechodza przez drogi rodne macicy bardzo szybko, niektore juz po kilkunastu minutach znajduja sie w jajowodzie, jednak aby wystarczajaca do zaplodnienia liczba plemnikow znalazla sie w jajowodzie, potrzeba okolo 1-2 godziny. Calkowita liczba wprowadzonych plemnikow jest bardzo duza, jednak do miejsca zaplodnienia dociera ich tylko kilkaset. Najwieksza liczba plemnikow jest zatrzymywana  w zaglebieniach szyjki macicy lub w ciesni jajowodu. Ciesn jajowodu jest uwazana za magazyn plemnikow, plemniki zatrzymywane w jej gornej czesci moga tam przebywac ponad 20 godzin. W okresie owulacji zdeponowane tu plemniki ulegaja aktywacji i przemieszczaniu w kierunku miejsca zaplodnienia. Nastepuje to pod wplywem lokalnego przenikania do scian ciesni jajowodu hormonow uwolnionych z pecherzyka w czasie owulacji.

Suke mozna skutecznie kryc przed momentem owulacji, w jej trakcie i kilka godzin po niej. Plec szczeniat jest do pewnego stopnia uzalezniona od momentu krycia, co wynika z roznic w budowie plemnikow. Plec warunkowa jest obecnoscia chromosomow plciowych (para xx u suk, para xy u psow), komorki jajowe zawieraja chromosomy x, a plemniki chromosomy x lub y. Z zaplodnienia plemnikim z chromosomem x powstaje wiec zarodek plci zenskiej, natomiast z chromosomem y - plci meskiej. Plemniki z chromosomem x sa wieksze, wolniejsze, ale za to zywotniejsze - jesli krycie nastepuje przed owulacja, to one maja wieksza szanse na dotrwanie do momentu spotkania z komorka jajowa. Plemniki z chromosomem y sa mniejsze, szybsze, ale krocej zyja - jesli krycie jest mniej wiecej w czasie owulacji, to one dotra do komorki jajowej jako pierwsze. Tak wiec kryjac w pierwszym okresie rui mamy wieksze szanse na urodzenie sie suczek, kryjac pod koniec rui mozemy spodziewac sie przewagi pieskow. Nie jest jednak jednoznacznie wyjasnione, czy proces uwalniania komorek jajowych z poszczegolnych pecharzykow zachodzi jednoczesnie, czy jest rozciagniety w czasie.

Poniewaz owulacja wystepuje miedzy 3 a 5 dniem rui, a zywotnosc plemnikow waha sie od 24 do 48 (a nawet 72) godzin, najwczesniejsze krycie moze odbyc sie w drugim dniu rui. Jednorazowe krycie wystarcza do zaplodnienia, ale tylko jesli jest wykonane w optymalnym terminie, dlatego tez zawsze krycie sie powtarza - najwyzsza skutecznosc osiaga sie kryjac w 4 i 6 dniu rui. Dla wiekszej pewnosci mozna powtarzac krycie ponownie, np. kryc 3 razy co dwa dni. Trzeba jednak pamietac takze o tym, ze reproduktor potrzebuje czasu na regeneracje (po 2-3 skokach potrzebuje okolo 2 dni odpoczynku) i jesli bedzie kryl zbyt czesto, w kolejnych kryciach nasienie bedzie obnizonej jakosci.

Nota bene nasienie pochodzace od psow rzadko kryjacych (lub kryjacych po raz pierwszy) ma zwykle duzy procent plemnikow z roznymi wadami. Wraz z wieksza eksploatacja reproduktora jakosc jego nasienia zwykle ulega poprawie (oczywiscie nie mozna go eksploatowac nadmiernie, z powodow wyzej podanych).

Jak ustalic moment rozpoczecie sie rui? Najprosciej jest sprawdzac to kontaktujac suke z reproduktorem badz jakimkolwiek zdolnym do krycia psem, wtedy po ich wzajemnym zachowaniu poznamy, czy nadszedl wlasciwy moment. Mozna tez probowac ustalic to na podstawie zachowania samej tylko suki - w okresie rui odstawia ona w charakterystyczny sposob ogon w bok, stojac na szeroko rozstawionych tylnich nogach. Robi to w kontakcie z psem, ale takze moze sie tak zachowywac w wyniku draznienia tylnej czescie grzbietu. Jesli delikatnie drapiemy suke u nasady ogona i odstawia ona ogon w bok, moze to byc dla nas wskazowka, ze suka jest w trakcie rui. Krycie w ktorymkolwiek dniu rui nie gwarantuje nam jednak zaplodnienia. Zdarza sie, ze reproduktor nie chce pokryc suki, pomimo ze ta stoi i zacheca go do krycia. W tym wypadku nalezy zaufac naturze, zachowanie psa moze wskazywac na niewlasciwy moment krycia, za wczesny badz za pozny. Doswiadczony reproduktor precyzyjniej niz czlowiek potrafi okreslic optymalny termin krycia.

Najprecyzyjniejszy laboratoryjny sposob ustalenia optymalnego czasu krycia polega na oznaczeniu poziomu wyzwalajacego owulacje hormonu luteinizujacego (LH) we krwi. Powszechnie stosowany jest tzw. test progesteronowy, dzieki czemu termin krycia ustala sie na podstawie wzrostu stezenia progesteronu w surowicy krwi obwodowej.Kolejna metoda jest badanie sluzu pochwowego, ktory w trakcie cieczki zmienia swoje wlasciwosci, miedzy innymi przewodzenie pradu elektrycznego. W Polsce uzywany jest Elektroniczny Wykrywacz Optymalnego Terminu Krycia Suk opracowany i produkowany przez firme Draminski z Olsztyna. Wykrywacz poprzez pomiar opornosci elektrycznej sluzu ustala czas zblizajacej sie owulacji.

Testem pomocniczym moze byc tez test arboryzacji. Krople sluzu z gornej sciany pochwy pobiera sie na szkielko mikroskopowe i suszy okolo 30 minut, nastepnie oglada ja w 30-100 krotnym powiekszeniu. Probki pobiera sie od poczatku rui codziennie rano i wieczorem. Poczatkowo obserwujemy bezksztaltna mase zbitych komorek, z czasem komorki te tworza charakterystyczne “drzewkowate” skupiska - trwa to przez 1,5 - 2 doby. Suki kryte w tym czasie z reguly zachodza w ciaze. Test ten, w przeciwienstwie do wczesniej opisanych, nie pozwala jednak ustalic optymalnego czasu krycia z jakimkolwiek wyprzedzeniem, nie ma wiec zastosowania przy planowaniu wyjazdu na krycie.

Badania wykazaly, ze przy prawidlowo dobranym, optymalnym momencie krycia, 95% suk zachodzi w ciaze. Nawet w przypadku tzw. trudnych do krycia suk wskaznik poczec wzrosl do 75%. Wykazano tez, ze powtorne krycie powoduje wzrost wkaznika poczec az o 45%.

Warto obserwowac suke podczas kazdej cieczki, tak zeby moc okreslic kiedy mniej wiecej podczas cieczki wystepuje u niej ruja. Pozwoli nam to pozniej dobrze zaplanowac wyjazd na krycie. Przy dalszych wyjazdach, np. kryciach zagranicznych, trzeba pamietac, ze zmeczenie i stres moga zahamowac owulacje, dlatego warto jest pojechac na miejsce wczesniej, pozwolic suce odpoczac i zaaklimatyzowac sie w nowym miejscu. Podroz powinna byc dla niej jak najmniej meczaca, z licznymi przerwami w jezdzie, spacerami w spokojnych miejscach. Bez wzgledu na dlugosc podrozy po przybyciu na miejsce suka powinna zawsze odpoczac, zapoznac sie z miejscem, gdzie ma nastapic krycie. I pies i suka powinny przed kryciem troche pobiegac osobno i zalatwic swoje fizjologiczne potrzeby. Trzeba pozwolic suce na zapoznanie sie z psem, na chwile swobodnej zabawy, na swobodna gre wstepna, ktora jest niezbednym elementem procesu krycia. Trzymanie psow na uwiezi i w ogole zbytnie ingerowanie w proces krycia stresuje psy i na ogol bardziej przeszkadza niz pomaga. Krycie najlepiej przeprowadzic na swiezym powietrzu (suka bedzie sie tam czula pewniej niz w obcym mieszkaniu, psy beda mialy wiecej przestrzeni i swobody), w miejscu spokojnym, nieuczeszczanym przez ludzi, gdzie nic nie bedzie rozpraszac psow i im przeszkadzac. Optymalnym rozwiazaniem jest ogrodzony ogrod.

Kiedy juz dojdzie do krycia i zlaczenia, nalezy psy przytrzymac, poniewaz zdarza sie, ze suka probuje sie uwonic i moze nastapic uzkodzenie pracia psa. Im mniej ludzi obecnych przy kryciu i przytrzymujacych psy, tym lepiej.

Pokryta suka nie konczy rui, dlatego nalezy ja w dalszym ciagu bardzo pilnowac, wyprowadzac na spacer wylacznie na uwiezi, tak aby nie doszlo do powtornego krycia przypadkowym psem

PRZYGOTOWANIA

• Przed kryciem suki zalatw wszystkie formalnosci w Zwiazku Kynologicznym - suka musi uzyskac odpowiednie oceny na wystawach, nastepnie kierownik sekcji wpisuje jej do rodowodu uprawnienia hodowlane. Wykonaj niezbedne badania.

• Skonataktuj sie jak najwczesniej z wlascicielem reproduktora, ktorym zamierzasz kryc i poinformuj go o swoich planach (pamietaj, ze moze sie nie zgodzic na krycie) i spodziewanym terminie cieczki. Ustal cene i warunki krycia.

• Mozesz na wszelki wypadek wybrac “reproduktora awaryjnego”, gdyby z jakichs nieprzewidzianych przyczyn nie moglo dojsc do krycia wybranym psem.

• Przygotuj suke do ciazy - odrobacz ja, upewnij sie, ze ma komplet szczepien, odwiedz weterynarza, aby ja obejrzal, zrob badania krwi.

• Kiedy tylko zacznie sie cieczka, skontaktuj sie z wlascicielem reproduktora. Pamietaj, ze moze sie zdarzyc, ze bedzie on poza domem w trakcie rui, wiec musisz sie z nim wczesniej umowic (nam sie zdarzylo, ze przy planowanym dalekim wyjezdzie na zagraniczne krycie suka dostala niespodziewanie cieczke poltora miesiaca przed terminem, juz po kilku dniach dawala wyrazne sygnaly, ze jest gotowa do krycia, a my nie moglismy sie dodzwonic do wlasciciela reproduktora - takie rzeczy trzeba zalatwiac jak najszybciej, azeby uniknac przykrych niespodzianek).